{"id":19216,"date":"2021-03-02T09:40:15","date_gmt":"2021-03-02T06:40:15","guid":{"rendered":"https:\/\/sozbizde.com\/?p=19216"},"modified":"2021-03-02T09:40:44","modified_gmt":"2021-03-02T06:40:44","slug":"19216","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/2021\/03\/02\/19216\/","title":{"rendered":"DO\u011eU T\u00dcRK\u0130STAN MI, S\u0130NCAN UYGUR \u00d6ZERK B\u00d6LGES\u0130 M\u0130?"},"content":{"rendered":"<p>Hazar G\u00f6l\u00fcn\u00fcn do\u011fusunda ucu buca\u011f\u0131 olmayan Orta Asya stepleri ba\u015flar. D\u00fcnyan\u0131n ikinci b\u00fcy\u00fck \u00e7\u00f6l\u00fc olan Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fcn\u00fcn mintan\u0131na serpilmi\u015f vahalarda bir ya\u015fam k\u00f6k salar. Karakurum Da\u011flar\u0131n\u0131n g\u00f6lgesinden Altay ve Tanr\u0131 Da\u011flar\u0131 eteklerine dayanan bu zorlu co\u011frafyaya Turan denir.<\/p>\n<p>Turan \u00fczerinde s\u0131ras\u0131yla Asya Hun \u0130mparatorlu\u011fu, G\u00f6kt\u00fcrk Devleti ve Uygur Devleti kurulup da\u011f\u0131l\u0131r. M.S 840 y\u0131l\u0131ndan itibaren Mo\u011follar ve Timur hanedanl\u0131\u011f\u0131nca i\u015fgal edilir. Bat\u0131 k\u0131sm\u0131 18.yy&#8217;da Ruslar\u0131n egemenli\u011fi alt\u0131na girdi\u011fi i\u00e7in \u00f6zg\u00fcr kalan par\u00e7aya Do\u011fu T\u00fcrkistan denir. Bu topraklar \u00fc\u00e7 defa \u00c7in i\u015fgaline u\u011frar. \u0130lk i\u015fgal Hocalar Devletini sonland\u0131r\u0131r, 110 y\u0131l s\u00fcrer ancak tamamen fethedilemez. \u0130kinci i\u015fgal Yakup Beg liderli\u011findeki Ka\u015fgariye Devletini sonland\u0131r\u0131r, 66 y\u0131l s\u00fcrer, ancak durmak bilmeyen isyanlarla kontrol edilemez. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve son i\u015fgal ile Hoca Niyaz Hac\u0131 liderli\u011finde kurulan Do\u011fu T\u00fcrkistan T\u00fcrk \u0130slam Cumhuriyeti 1949 y\u0131l\u0131nda art\u0131k ad\u0131 \u00c7HC (\u00c7in Halk Cumhuriyeti) olan \u00c7inlilerce tamamen ele ge\u00e7irilir. Turan co\u011frafyas\u0131n\u0131n ad\u0131 b\u00f6ylece \u00c7HC&#8217;nin 19.eyaleti ve 5. \u00d6zerk b\u00f6lgesi olan Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi olur.<\/p>\n<p>Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi \u00c7HC&#8217;nin en \u00f6nemli maden i\u015fletmelerinin %85&#8217;ine sahiptir. Alt\u0131n, p\u0131rlanta, bak\u0131r, uranyum, do\u011falgaz, petrol ve toplamda 138 \u00e7e\u015fit maden bulunur. \u00c7HC&#8217;nin enerji ihtiyac\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu buradan kar\u015f\u0131lan\u0131r. Boru hatlar\u0131, \u00f6nemli sanayi tesisleri, ipek yolu ayr\u0131ca Rusya&#8217;ya kar\u015f\u0131 tampon b\u00f6lge olu\u015fu \u00c7HC i\u00e7in stratejik \u00f6nemini artt\u0131r\u0131r. Son y\u0131llarda d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck projeleri aras\u0131nda g\u00f6sterilen \u00c7HC&#8217;nin trilyon dolarl\u0131k &#8220;Ku\u015fak Yol Projesi&#8221;nin Beijing&#8217;den ba\u015flay\u0131p Urum\u00e7i&#8217;den da\u011f\u0131lan \u00f6nemli kollar\u0131 da buradan ge\u00e7er. Ayr\u0131ca \u00f6zellikle pamuk ve meyvecilikte \u00c7HC&#8217;nin \u00f6nde gelen \u00fcretim alan\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece \u00c7HC i\u00e7in vazge\u00e7ilmez bir \u00f6neme sahiptir.<\/p>\n<p>Milliyet\u00e7ilik, modernitenin bir par\u00e7as\u0131 kabul edilir. Co\u011frafya ve tarih bilgisi edinebilmek i\u00e7in asgari d\u00fczeyde bir modernite gereklidir. Etnik kimli\u011fin ayr\u0131cal\u0131klar\u0131yla ayart\u0131lan n\u00fcfus iktidara derin bir \u015fekilde ba\u011flanarak kolayl\u0131kla y\u00f6netilebilir hale gelince 19.yy&#8217;dan itibaren Milliyet\u00e7ilik d\u00fcnyay\u0131 ele ge\u00e7iren bir ideolojiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n<p>Etnik kimlik tan\u0131m\u0131 iki farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ile yap\u0131l\u0131r.\u00a0 \u0130lk\u00e7i yakla\u015f\u0131ma g\u00f6re etnik kimlik kan ba\u011f\u0131, \u0131rk, dil, din, b\u00f6lge ve geleneklerle belirlenir. Yap\u0131salc\u0131 yakla\u015f\u0131ma g\u00f6reyse etnik kimlik, toplumsal ili\u015fkiler geli\u015fip g\u00fc\u00e7lenirken insan davran\u0131\u015flar\u0131 ile tercihleri aras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan bir \u00fcretim s\u00fcrecidir. Buna g\u00f6re Uygur T\u00fcrkleri ilk tan\u0131m\u0131 sahiplenerek pant\u00fcrkist ve panislamist ideolojiye sar\u0131l\u0131rken \u00c7HC ise Marksist terminolojiyle harmanlayarak ikinci tan\u0131m\u0131 benimser.<\/p>\n<p>Milliyet\u00e7ilik, erken sanayi toplumunda b\u00fcy\u00fck sava\u015flarda milyonlarca insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne sebep olurken fa\u015fizme d\u00f6n\u00fc\u015ferek ikinci d\u00fcnya sava\u015f\u0131nda b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131ma neden olunca tehlikeli ilan edilir ve yeniden tan\u0131mlan\u0131r. Buna g\u00f6re Avrupa Devletleri \u0131rk yerine ulus kavram\u0131na sar\u0131l\u0131r, etnik kimlik &#8220;yurtta\u015fl\u0131k ba\u011f\u0131yla devlete ba\u011fl\u0131l\u0131k&#8221; olarak geni\u015fletir. Avrupa&#8217;da sivil haklar \u00f6ne \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131r. Yeni milliyet\u00e7ilik ulusalc\u0131l\u0131k olur. Oysa \u00c7HC anayasas\u0131 Sun Yat Sen&#8217;in &#8220;5 \u00c7inli&#8221; tan\u0131m\u0131n\u0131 esas al\u0131r: Han, Man\u00e7u, Mo\u011fol, Tibetli ve Hui (T\u00fcm M\u00fcsl\u00fcmanlar). \u00c7HC&#8217;ye g\u00f6re Uygurlar Hui&#8217;dir ve asl\u0131nda Hun k\u00f6kenli \u00c7inliler olarak kabul edilirler. Turan co\u011frafyas\u0131 da \u00c7in tarihinde en geni\u015f topraklara ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda k\u0131l\u0131\u00e7la zapt edilmi\u015f \u00c7in&#8217;in \u00f6z topra\u011f\u0131d\u0131r. Etnik kimlik ulus de\u011fil uygarl\u0131kt\u0131r. Temel politik y\u00f6ntem benzetmedir. \u00c7HC&#8217;de ya\u015fayan herkes g\u00fc\u00e7l\u00fc olan, \u00e7o\u011funlu\u011fu temsil eden, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 elinde tutan Han \u0131rk\u0131na sistemli olarak benzemeye zorlan\u0131r. Sonu\u00e7 olarak uygulanan politika 1,4 milyar n\u00fcfuslu \u00c7in&#8217;in %91&#8217;ini olu\u015fturan bask\u0131c\u0131 ve d\u0131\u015flay\u0131c\u0131 Han milliyet\u00e7ili\u011fidir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1949&#8217;dan itibaren \u00c7in Kominist Partisinin izledi\u011fi politikalar ile y\u00f6netilen Uygur T\u00fcrkleri t\u0131pk\u0131 Tibetliler ve \u0130\u00e7 Mo\u011follar gibi s\u00fcrekli de\u011fi\u015fen ton ve oranlarda bask\u0131 ve ayr\u0131mc\u0131l\u0131k g\u00f6r\u00fcrler. 1949 y\u0131l\u0131nda Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi&#8217;nde ya\u015fayan Han n\u00fcfusu %7 iken te\u015fviklerle kurulan end\u00fcstri tesislerine yerle\u015ftirilerek toplam n\u00fcfusun %40&#8217;\u0131na ula\u015f\u0131l\u0131r. Uygurlu gen\u00e7 k\u0131zlar kafileler halinde \u00c7in&#8217;in i\u00e7 b\u00f6lgelerine \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6nderilir ancak d\u00f6n\u00fc\u015flerinde izin verilmez. Bug\u00fcn \u00c7HC&#8217;de insanlar\u0131n kendi iradeleri d\u0131\u015f\u0131nda zorla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yegane yer Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi&#8217;dir. Ortalama bir Uygur T\u00fcrk\u00fc ayn\u0131 i\u015fi yapan Han mensubu \u00c7in vatanda\u015flar\u0131ndan daha az \u00fccret al\u0131r; e\u011fitim, sa\u011fl\u0131k ve ekonomi a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha az hizmet al\u0131r.<\/p>\n<p>1996&#8217;dan beri T\u00fcrk kelimesinin s\u0131fat olarak kullan\u0131lmas\u0131 yasakt\u0131r. T\u00fcrk\u00e7e sadece konu\u015fma dilidir. Arap alfabesi kullan\u0131l\u0131r. Uygur dilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f binlerce kitap yak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Uygur tarihine ait \u00e7ok say\u0131da han, hamam, \u00e7e\u015fme, cami ve medreseler y\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6stermelik seviyede ibadet edilmesine izin verilir. Devlet dairelerinde hi\u00e7bir \u015fekilde ibadete izin verilmedi\u011fi gibi ramazan ay\u0131nda oru\u00e7 tuttu\u011fu, namaz k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tespit edilenler veya domuz eti yemedi\u011fi anla\u015f\u0131lan devlet \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 yarg\u0131lanmadan i\u015ften at\u0131l\u0131r. Toplu ibadete izin verilmez. \u00c7HC anayasas\u0131na g\u00f6re a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k olarak g\u00f6r\u00fclen her t\u00fcrl\u00fc e\u011filim ter\u00f6r kapsam\u0131nda kabul edilerek cezaland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>ABD ikiz kule sald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131n ard\u0131ndan \u00c7HC, t\u00fcm d\u00fcnyaya \u0130slami ter\u00f6r tehlikesi alt\u0131nda oldu\u011funu duyurmu\u015f, Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130slami Hareketini ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc olarak BM&#8217;de kabul ettirmi\u015f, T\u00fcrkiye de ayn\u0131 \u00f6rg\u00fct\u00fc ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc ilan etmi\u015ftir. 5 Temmuz 2009&#8217;a kadar \u00c7HC&#8217;de sadece Tibet sorununu g\u00fcndemine alan d\u00fcnya devletlerinin g\u00f6z\u00fc bir anda Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi&#8217;ne y\u00f6nelir. Uygur T\u00fcrkleri&#8217;nin u\u011frad\u0131\u011f\u0131 bask\u0131 ve ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 soka\u011fa \u00e7\u0131karak \u015fiddete ba\u015fvurmalar\u0131n\u0131n ard\u0131ndan h\u00fck\u00fcmet olaylar\u0131 \u00e7ok sert bi\u00e7imde bast\u0131rm\u0131\u015f, y\u00fczlerce Uygur T\u00fcrk\u00fc hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f, binlercesi yaralanm\u0131\u015f, on binlercesi tutuklanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu olaylar\u0131n ard\u0131ndan ba\u015fta ABD ve AB olmak \u00fczere b\u00f6lgede olan bitenler ara\u015ft\u0131r\u0131lmaya ve raporla\u015ft\u0131r\u0131larak duyurulmaya ba\u015flan\u0131r. Bu raporlara ve \u00c7HC&#8217;yi terk etmek zorunda kalan Uygur T\u00fcrkleri&#8217;nin anlat\u0131mlar\u0131na g\u00f6re 2009 sonras\u0131 \u00c7HC&#8217;nde Uygurlu T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 &#8220;benzetme&#8221; yani asimilasyon politikalar\u0131 sertle\u015ftirilerek uygulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Sistematik olarak tutuklanan Uygurlu T\u00fcrklerin i\u015fkence g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, adil bir \u015fekilde yarg\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131, cezaevlerinde \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc, kaybolan \u00e7ok say\u0131da insan\u0131n oldu\u011fu iddias\u0131 ABD&#8217;de yer alan Do\u011fu T\u00fcrkistan S\u00fcrg\u00fcn H\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan dile getirilir. Ayr\u0131ca 2016 y\u0131l\u0131nda &#8220;aile olmak&#8221; projesi ile her Uygurlu ailenin evine bir \u00c7inli g\u00f6revli yerle\u015ftirilerek aile mahremiyeti tamamen ortadan kald\u0131r\u0131l\u0131r, Uygurlu T\u00fcrklerin t\u00fcm \u00f6zel hayat\u0131 g\u00f6zetim alt\u0131na al\u0131n\u0131r. Kendi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcphelenilen her Uygurlu &#8220;Mesleki Beceri Okulu&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda kurulan toplama kamplar\u0131na zorla yerle\u015ftirilir. Bu kamplarda sisteme uyum sa\u011flamalar\u0131 i\u00e7in kendilerinden emin olunana dek \u00c7ince, \u00c7in uygarl\u0131k tarihi, \u00c7in danslar\u0131, \u00c7in Kominist Partisi ideolojisi ve \u00fclke lideri \u015ei Cinping sevgisi kazand\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130ddialara g\u00f6re bir milyonu a\u015fk\u0131n Uygur T\u00fcrk\u00fc bu kamplarda zorla tutuldu. \u00c7HC Ankara b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Deng Li, Dw T\u00fcrk\u00e7e haber kanal\u0131na verdi\u011fi r\u00f6portajda &#8220;Toplama Kamp\u0131&#8221; iddialar\u0131n\u0131 yalanlad\u0131: &#8221; Amac\u0131m\u0131z ter\u00f6r e\u011filimi g\u00f6steren vatanda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 erken te\u015fhis ile bu okullarda topluma kazand\u0131rmakt\u0131r.&#8221; dedi. Ancak d\u00fcnyada tepki toplayan bu uygulamay\u0131 sonland\u0131rma gerek\u00e7esi olarak da ba\u011f\u0131ms\u0131z iradelerinden s\u00f6z etti.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Otoriter ve kapal\u0131 bir rejim olan \u00c7HC&#8217;de tam olarak neyin olup bitti\u011fini bilmek g\u00fc\u00e7 olsa da T\u00fcrkiye&#8217;de ya\u015fayan elli bin Uygur T\u00fcrk&#8217;\u00fcn\u00fcn anlat\u0131mlar\u0131ndan aileleri ile g\u00f6r\u00fc\u015femedikleri, t\u00fcm Uygurlular\u0131n g\u00f6zetim alt\u0131nda oldu\u011funu, cezaevlerinde giri\u015fte fiziksel sa\u011fl\u0131k durumlar\u0131yla ilgili detayl\u0131 kontroller yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bir\u00e7ok Uygur T\u00fcrk&#8217;\u00fcn\u00fcn organlar\u0131 i\u00e7in ortal\u0131ktan kaybedildi\u011fini, cezaevlerinde tecav\u00fcz ve i\u015fkencenin rutin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 iddialar\u0131n\u0131 izliyoruz. 7.2.2021&#8217;de \u00c7inli teknoloji devi Huawei&#8217;nin Danimarka \u0130leti\u015fim M\u00fcd\u00fcr\u00fc Tommy Zwicky&#8217;nin &#8220;Uygurlara y\u00f6nelik y\u00fcz tan\u0131ma&#8221; sistemini \u00f6\u011frenmesinin ard\u0131ndan g\u00f6revinden istifa etti\u011fi haberini bir\u00e7ok haber kanal\u0131ndan okuyoruz.<\/p>\n<p>Devasa ekonomik g\u00fcc\u00fcyle \u00c7HC&#8217;nin \u00e7evre \u00fclkelerle yapt\u0131\u011f\u0131 siyasi-ticari her t\u00fcrl\u00fc anla\u015fmada h\u00fck\u00fcmetlerden Uygur T\u00fcrkleri ile ilgili herhangi bir tav\u0131r i\u00e7erisinde olmamalar\u0131 hakk\u0131nda s\u00f6zle\u015fmelere zorlay\u0131c\u0131 maddeler koydu\u011fu, ayr\u0131ca Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da ya\u015fayan insanlar\u0131n her t\u00fcrl\u00fc sivil hak arama \u00e7abas\u0131n\u0131 ter\u00f6r ve g\u00fcvenlik sorunu olarak yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 ve Uygur T\u00fcrkleri meselesinde ili\u015fki i\u00e7inde oldu\u011fu devletlerden kendisine taraf olmalar\u0131n\u0131 istedi\u011fi bir ger\u00e7ektir. Pekiyi, 2015 resmi rakamlar\u0131na g\u00f6re n\u00fcfusu 13,5 milyonu a\u015fan Uygur T\u00fcrkleri meselesine do\u011fru yakla\u015f\u0131m nas\u0131l olmal\u0131d\u0131r? Bir sonraki yaz\u0131da T\u00fcrkiye ile Do\u011fu T\u00fcrkistan tarihsel ili\u015fkileri ekseninde konuyu anlatmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Seyfi El\u00e7ibo\u011fa<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hazar G\u00f6l\u00fcn\u00fcn do\u011fusunda ucu buca\u011f\u0131 olmayan Orta Asya stepleri ba\u015flar. D\u00fcnyan\u0131n ikinci b\u00fcy\u00fck \u00e7\u00f6l\u00fc olan Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fcn\u00fcn mintan\u0131na serpilmi\u015f vahalarda bir ya\u015fam k\u00f6k salar.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":19212,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,1345,14],"tags":[],"class_list":["post-19216","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","category-seyfi-elciboga","category-yazilar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19216","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19216"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19216\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19218,"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19216\/revisions\/19218"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19212"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19216"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19216"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arsiv.sozbizde.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19216"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}